Zapraszamy na spacer po brzeskiej starówce

Dodano: 26 stycznia 2021

Brzesko jest miastem, które ma swój urok, mimo iż niewiele znajdziemy tutaj zabytków starszych niż XIX i XX wieczne. Przyczyną były pożary i powodzie, które przez stulecia dokonywały w miasteczku zniszczeń na wielką skalę. Po raz pierwszy istnienie Brzeska zostało potwierdzone w przywileju królowej Jadwigi z 1385 roku, kiedy miasta i wsie wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna zostały przeniesione z prawa polskiego na magdeburskie. Nie ulega jednak wątpliwości, że miasto jest starsze niż wynika to z dokumentu. Przedwojenne Brzesko było miejscem spotkania, co najmniej dwóch religii i dwóch kultur. Obecność ich współistnienia w wielu miejscach odnajdujemy do dzisiaj.

Zapraszamy na wędrówkę po mieście!
Do zobaczenia: Rynek – św. Florian – Kościół pw. św. Jakuba Apostoła – Via Regia (Camino de Santiago) – Ratusz miejski – Stary cmentarz – Grób Nieznanego Żołnierza – „Stara biblioteka”

1. Rynek brzeski (XIV w.)

Spacer po mieście warto rozpocząć od Rynku. Został założony w XIV wieku na planie regularnego kwadratu, od którego odchodziły wszystkie ważniejsze ulice miasta. W miejscu, gdzie dziś znajduje się figura św. Floriana, od XV wieku stał ratusz miejski, którego ślady odkryto podczas prowadzonych kilka lat temu wykopalisk.

Fot. Arthur Paley

Od końca XVIII wieku obok Rynku przebiegał Trakt Cesarski (Gościniec Cesarski) – ważny szlak handlowy z Wiednia do Lwowa. Datą przełomową dla miasta, jak i brzeskiego rynku, był rok 1904, kiedy w pożarze zniszczeniu uległa praktycznie cała drewniana zabudowa miejska. Prowadzona w następnych latach odbudowa stała się okazją do uporządkowania centrum. Opracowano plan regulacji ulic; niektóre poszerzono, przywrócono stare zabudowane uliczki i wytyczono nowe. W ten sposób układ ulic stał się bardziej reprezentacyjny, funkcjonalny i bezpieczny. W 1912 roku na Rynku, rozjaśnianym dotąd jedną lampą naftową, zainstalowano oświetlenie elektryczne.

Dawny Trakt Cesarski (Gościniec Cesarski), fot. Arthur Paley

Rynek aż do 1940 roku pełnił funkcję targu miejskiego i tętnił życiem. Na polecenie niemieckich władz okupacyjnych, targowisko zostało przeniesione na rynek Sienny (obecny plac Kazimierza Wielkiego), a plac wokół św. Floriana obsadzono zielenią i przekształcono w skwer. Obecny wygląd Rynek uzyskał po rewitalizacji zakończonej w 2011 roku. Rynek zmieniał swoją nazwę kilkakrotnie. Od 1933 roku nosił nazwę Marszałka Piłsudskiego, tuż po II wojnie światowej został przemianowany na Plac im. gen. Karola Świerczewskiego.

Fot. Arthur Paley

Znajdujące się wokół rynku secesyjne kamieniczki powstały po pożarze starówki w 1904 roku. Nakazano wówczas, z pewnymi wyjątkami, na terenie miasta stawianie domów murowanych. Ówczesna Rada Miejska zadecydowała również o wyglądzie Rynku: „Aby przynajmniej Rynek Główny tutejszego miasta miał wygląd uczciwy, koło którego winny stać budynki jednopiętrowe, równe i jedną elegancką fasadą opatrzone”. Tuż po II wojnie światowej podczas remontów z niektórych kamienic – wbrew zaleceniom konserwatora zabytków – usunięto piękne secesyjne ozdoby, zmieniając znacznie ich wygląd. Stało się tak, m.in. z obecnym budynkiem Banku Spółdzielczego.

Jedną z najciekawszych kamienic przy Rynku jest dom pod numerem 23, gdzie mieści się księgarnia. Przed wojną kamienica należała do żydowskiej rodziny Loffelholzów. Mieszkał w niej ceniony brzeski adwokat, od 1928 roku wiceburmistrz Brzeska, dr Aleksander Deiches wraz z rodziną. Wg. Jana Burlikowskiego przed wojną tylko trzy kamienice wokół Rynku nie należały do żydowskich mieszkańców Brzeska.

Więcej o rodzinie dr Aleksandra Deichesa przeczytasz tutaj:
https://brzesko.ws/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?tabID=0&ItemID=10907&mid=1064

Koziołki i podświetlana fontanna pojawiły się na brzeskim Rynku w 2011 roku. Są atrakcją dla najmłodszych i popularnym miejscem do pamiątkowych fotografii.

Warto wiedzieć! W 1914 roku Austriacy przeprowadzili na Rynku „dla przykładu” egzekucję Piotra Lizaka ze Skrzydlnej, oskarżonego o wskazanie Rosjanom pozycji wojsk austriackich, w 1917 roku świętowano tutaj 100. rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, 16 lutego 1918 roku odbyła się wielka manifestacja przeciwko ustaleniom traktatu brzeskiemu. Obok Rynku w 1945 roku przemieszczał się kondukt pogrzebowy Wincentego Witosa zmierzający do Wierzchosławic. Obecnie na Rynek przeniesiono wiele imprez i uroczystości, które kiedyś odbywały się na placu Kazimierza Wielkiego. Tutaj odbywają się spotkania, koncerty w ramach Dni Brzeska, wystawy plenerowe, w okresie Bożego Narodzenia staje okazjonalna szopka.

2. Figura św. Floriana (I poł. XVIII w.)

Znajdująca się na środku Rynku późnobarokowa figura św. Floriana została postawiona w 1731 roku jako wyraz wdzięczności brzeszczan za ocalenie miasta z pożaru. Na postumencie umieszczono łaciński napis „S. Floriano Regni Poloniae Patrono in honorem conflagrato tot vicibus oppido in patrocinium. Anno Domini 1731 die 26 Novembris Positum est” (Ku czci św. Floriana, Patrona Królestwa Polskiego, po wielokrotnym spaleniu miasta, oddając się w opiekę, postawiono Roku Pańskiego 1731, dnia 26 listopada.) Wykonany z białego piaskowca posąg początkowo stał w północno-zachodniej części rynku, na obecne miejsce został przeniesiony dopiero w 1906 roku.

Fot. Arthur Paley

Dla ciekawych! Prowadzone podczas rewitalizacji Rynku prace archeologiczne w latach 2007-2011 dostarczyły wiele ciekawych informacji na temat tego miejsca. Odkryte palenisko oraz półziemianka z okresu neolitu, świadczą, że wzgórze było atrakcyjne dla osadników i zamieszkane już 7 tys. lat temu. Odnaleziono również ślady pierwszego brzeskiego ratusza z XV wieku. Był drewniany, dwupiętrowy o wymiarach 10 x 10 m, z piwnicami w których przetrzymywano skazańców. Prawdopodobnie został zniszczony przez pożar na początku XVIII wieku. Miejsce to na płycie rynku, wokół figury św. Floriana zostało zaznaczone punktami świetlnymi. Podczas wykopalisk zebrano ponad 15 tys. fragmentów ceramiki, szkła, metalu, wśród nich naczynia użytkowe, które żartobliwie w prasie nazwano „zastawą burmistrza”.

3. Kościół pw. św. Jakuba Apostoła (XV w.)

Znajdujący się obok rynku kościół pw. św. Jakuba Apostoła jest najstarszą budowlą w mieście. Powstał w latach 1529-1544 z fundacji miejscowego proboszcza Marcina z Rajbrotu i mieszczan brzeskich. W roku ukończenia budowy jego konsekracji dokonał biskup pomocniczy kujawsko-pomorski Walerian.

Fot. Arthur Paley

Świątynia została wzniesiona z cegły i kamienia w stylu gotyckim. Jest jednonawowa z węższym prezbiterium. W ciągu wieków kilkakrotnie niszczyły ją pożary, po których odbudowywana była w podobnym kształcie. Pod koniec XVII wieku od strony południowej do istniejącego kościoła dostawiono kwadratową wieżę, której fundatorami byli ówcześni właściciele Brzeska – rodzina Czernych. Do tej pory nad wejściem do kościoła widnieje ich herb Nowina. Po pożarze w 1863 roku kościół po raz kolejny odbudowano, od północy dołączając kaplicę z fundacji Wita hrabiego Żeleńskiego wg projektu krakowskiego architekta Feliksa Księżarskiego.

Kolejna odbudowa kościoła miała miejsce w latach 1905-1913 wg projektu Romana Bandurskiego. W latach 1979-84 z racji powiększającej się liczebnie parafii do kościoła dobudowano nową świątynię. Autorem projektu architektonicznego kościoła NMP Matki Kościoła jest Zbigniew Zajawin z Krakowa.

Kościół pw. św. Jakuba był świadkiem wielu ważnych wydarzeń. W 1873 roku odbył się w nim pogrzeb Wita hr. Żeleńskiego, właściciela Słotwiny, w lutym 1855 roku we mszy uczestniczył sam arcyksiążę Karol Ludwik, brat cesarza Franciszka Józefa I. W 1889 roku w kościele brał ślub Jan Albin Goetz z Zofią hr. Sumińską.

Źródło: Wikimedia Commons

Warto zobaczyć! W starym kościele niewiele pozostało zabytków starszych niż XX wieczne. Należy do nich obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z końca XVII w. w bocznym ołtarzu, obrazy Ecce HomoUkrzyżowanie o podobnym czasie powstania. Znajdujący się na łuku, późnobarokowy krucyfiks z XVII wieku, to ten sam, który widzimy na słynnym archiwalnym zdjęciu zniszczonego kościoła z 1904 roku. Ocalał z pożaru i dzisiaj wisi w tym samym, co wówczas miejscu. Drewniane ołtarze, w tym ołtarz główny z figurami św. Jakuba, św. Franciszka z Asyżu oraz św. Jana Kantego są neogotyckie. Z zakładu Eliasza Ungera w Tarnowie pochodzą witraże wykonane w 1913 roku. W starym kościele znajdują się epitafia Wita hr. Żeleńskiego, ks. Antoniego Stachlewskiego, starosty brzeskiego Henryka Pfau oraz rodziny Pleszowskich. Jerzy Wyczesany, brzeski historyk wspomina o ukrytych w prezbiterium pod tynkiem i farbą wartościowych polichromiach Adama Marczyńskiego.

Źródło: Wikimedia Commons

Warto wiedzieć! Pamiętny pożar w 1904 roku wybuchł w jednej z szop, gdzie składowano len i konopie, po czym rozprzestrzenił się błyskawicznie na całe miasto. Zdarzyło się to w dniu odpustu parafialnego 25 lipca, podczas wyjątkowo suchego i upalnego lata. Płomienie zniszczyły drewnianą zabudowę wokół rynku, obydwa kościoły – św. Jakuba i św. Ducha, główna synagogę z XVII w, ratusz miejski i wiele innych zabudowań. „Ogółem w pożarze tym spłonęło 228 domów oraz przeszło 400 budynków gospodarczych…” – wydarzenie to, opierając się na wspomnieniach naocznych świadków, szczegółowo opisał Jan Burlikowski w „Kronice Miasta Brzeska”.

Fot. Arthur Paley

Dla zainteresowanych! W 1904 roku rodzina Goetzów Okocimskich ufundowała do kościoła św. Jakuba trzy dzwony. Nosiły imiona od swoich ofiarodawców – Jana, Zofii i dzieci barona. Podczas I wojny światowej w 1916 roku zostały zarekwirowane przez austriackie wojsko, z wyjątkiem największego – „Jana”, który ważył 800 kg. W 1924 roku parafianie z zebranych ofiar ufundowali w ich miejsce nowe dzwony, które nazwano Roman, Florian i Maria (sygnaturka). Wszystkie dzwony zostały wywiezione przez niemieckiego okupanta na wiosnę w 1943 roku.

Droga św. Jakuba – Camino de Santiago (Brzesko – Santiago de Compostela 3780 km)

Katedra w Santiago de Compostela – cel każdego pielgrzyma przemierzającego Camino, fot. DBP

Wyruszając spod kościoła ulicami Berka Joselewicza i Okocimską, i dalej w stronę Okocimia, przez chwilę stajemy się pielgrzymami św. Jakuba. Camino de Santiago – szlak prowadzący do katedry w Santiago de Compostela, gdzie wg tradycji znajduje się grób św. Jakuba Apostoła, istnieje od 1200 lat. Ma wiele tras i odgałęzień w całej Europie. Przechodząca przez Brzesko Via Regia (Droga Królewska) jest najdłuższym europejskim szlakiem. Przez powiat brzeski przechodzą dwie trasy: Wojnicz – Brzesko (26 km) oraz Szczepanów – Brzesko – Bochnia (22 km). Cała droga z Brzeska do Santiago de Compostela liczy 3780 km!

4. Ratusz miejski (I poł. XX w.)

Decyzja o budowie Magistratu Miasta Brzeska z prawdziwego zdarzenia zapadła wśród rajców brzeskich po pożarze w 1904 roku. Powstał przy ulicy Kościuszki w latach 1909-1910, obecnie bardziej znany jest brzeszczanom jako stary budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, gdyż taką funkcję pełnił przez wiele ostatnich lat. Autorem projektu ratusza był krakowski architekt Gabriel Niewiadomski, prace budowlane wykonała firma budowlana innego uznanego krakowianina Wilhelma Aptera. Na budowę miasto zaciągnęło pożyczkę w Banku Krajowym Galicji i Lodomerii. Powstał budynek z cegły z elementami kamienia; piętrowy, podpiwniczony, zaprojektowany w duchu panującego ówcześnie historyzmu. Jest jednym z najstarszych i piękniejszych w mieście.

Projektantem secesyjnych witraży i mozaikowego herbu był Jan Bukowski, prace zostały wykonane w Krakowskich Zakładach Witrażów i Mozaiki Szklanej Stanisława Gabriela Żeleńskiego. Do nowego ratusza w 1909 roku obok władz miejskich wprowadziło się również Towarzystwo Przyjaciół Muzyki, na parterze powstała czytelnia, w 1910 roku czasowo ulokowano gimnazjum. W budynku obecnie mieści się Urząd Stanu Cywilnego i organizowane są rozmaite przedsięwzięcia kulturalno-artystyczne.

Szlachecki herb „GRYF” Józefa Gumienieckiego, podchorążego parnawskiego, który w XVIII wieku był właścicielem połowy miasta, Brzesko przyjęło za własny. Przedstawia „gryfa” na czerwonym polu, nad nim widnieje pięciolistna korona, całość zaś znajduje się na błękitny tle. Herb został umieszczony na ratuszu miejskim w 1909 roku.

5. Stary cmentarz w Brzesku (I poł. XIX w.)

Kilkadziesiąt metrów od ratusza znajduje się stary cmentarz miejski. Według jednych źródeł data założenia cmentarza pozostaje bliżej nieznana, gdzieś pomiędzy 1785-1813 rokiem. Wg innych za czas powstania nekropoli uznaje się rok 1801, za założyciela – księdza Antoniego Stachlewskiego. Nie jest to jednak pierwszy brzeski cmentarz. Pewnym jest, że zwyczajowym miejscem pochówku brzeszczan jeszcze w XVIII wieku było otoczenie kościoła parafialnego, w tym wypadku kościoła św. Jakuba. Po 1784 roku zgodnie z obowiązującymi w cesarskiej Austrii przepisami cmentarze miejskie zaczęto przenosić ze względów sanitarnych poza centrum, na tereny spełniające ściśle określone wymagania.

Fot. Arthur Paley

Na starym cmentarzu pochowani są znani mieszkańcy Brzeska; przedstawiciele władz miasta, lekarze, nauczyciele, politycy, adwokaci, sędziowie, artyści, księża, żołnierze AK i zwykli obywatele miasta. W 1927 aktor Ludwik Solski umieścił na Kaplicy św. Krzyża tablicę pamiątkową poświęconą swojej matce, poetce Stanisławie Sosnowskiej, zmarłej w 1863 roku i pochowanej tutaj, lecz nie widomo w którym miejscu. Na cmentarzu znajduje się również grób Marii Langiewicz – potomkini Mariana Langiewicza – przywódcy powstania styczniowego.

W 1973 roku cmentarz przy ul. Kościuszki został zamknięty i od tej pory mogą być na nim chowani tylko ci, którzy mają tutaj swoje grobowce. Od 1969 roku przy ulicy Czarnowiejskiej funkcjonuje obecny Cmentarz Komunalny.

Dla zainteresowanych! W miejscu, gdzie dziś stoi kościół św. Ducha, obok starego cmentarza, znajdowała się kiedyś drewniana świątynia pod tym samym wezwaniem. Została ufundowana w 1505 roku przez Katarzynę Melsztyńską i jej syna Jana Melsztyńskiego. Kościół szpitalny św. Ducha był niewielki, drewniany, pokryty gontem. Przetrwał wieki, opierając się różnym katastrofom, które doświadczały nieustannie miasto, spłonął podczas pożaru w 1904 roku. Dziś z pewnością byłby jednym z najcenniejszych zabytków Brzeska. Obecnie stojący w tym miejscu kościółek został wybudowany z inicjatywy ks. Jana Fortuny w latach 1957-1960.

6. Grób Nieznanego Żołnierza (I poł. XX wieku)

Fot. Arthur Paley

Obok starego cmentarza znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza. Pomnik powstał w 1925 roku dla upamiętnienia żołnierzy, którzy zginęli w I wojnie światowej i w 1920 roku. Został postawiony według projektu Ignacego Patolskiego, malarza i nauczyciela rysunku w powiatowym gimnazjum, w 1942 roku zamordowanego w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Przy pomniku, z okazji ważnych rocznic i świąt państwowych odbywają się uroczystości.

7. Biblioteka na ulicy Puszkina („stara biblioteka”)

Na koniec polecamy krótki spacer na ulicę Aleksandra Puszkina, gdzie znajduje się miejsce szczególnie bliskie brzeskim bibliotekarzom – „stara biblioteka”. Przed wojną pod nr. 4 mieścił się jeden z kilku brzeskich żydowskich domów modlitw, zaś na Puszkina 2 – mykwa (łaźnia rytualna). W latach 1948-2011 w budynku po starej bożnicy działała biblioteka publiczna. W okresie międzywojennym ulica Puszkina nosiła nazwę Łaziennej.

„Nie znamy Waszych nazwisk, lecz zawsze będziecie w naszych sercach” – brzmi napis w trzech językach: polskim, angielskim i hebrajskim na tablicy umieszczonej przy wejściu, poświęconej pamięci żydowskiej społeczności, zamieszkującej miasto przed II wojną światową. Pamięć o tej części mieszkańców Brzeska, która przestała istnieć w czasie ostatniej wojny, przechowywana jest także w dziale regionalnym PiMBP. W zbiorze dokumentów nazwanym Archiwum Karola Biernackiego znajdują się, m.in. wspomnienia wojenne spisane przez byłego żołnierza AK, listy osób pochodzenia żydowskiego z Brzeska i okolic, zamordowanych podczas okupacji, teksty zarządzeń hitlerowskich dot. miasta i inne.

W tekście wykorzystano publikacje: Jana Burlikowskiego „Kronika Miasta Brzeska 1385-1944” Tom I-V, Feliksa Kiryka „Brzesko. Dzieje miasta i regionu”, Andrzeja B. Krupińskiego „Historyczno-artystyczny przewodnik po Brzesku i okolicy”, artykuły dot. historii miasta, jakie ukazały się w BIM, m.in. autorstwa Jana Wyczesanego oraz informacje prasowe dostępne w dziale regionalnym Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Brzesku.

Galeria zdjęć

Zapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówceZapraszamy na spacer po brzeskiej starówce

 

"Książka i możliwość czytania to jeden z największych cudów naszej cywilizacji."

Maria Dąbrowska

 Kontakt

Powiatowa i Miejska Biblioteka
Publiczna w Brzesku

Plac Targowy 10
32-800 Brzesko

tel./ fax. (14) 66-312-02, (14) 68-64-550
e-mail: kontakt@bibliotekabrzesko.pl

Inspektor Ochrony Danych Małgorzata Kucia
e-mail: ido@bibliotekabrzesko.pl

Dane kontaktowe